Zaman İle İlgili Sözler: Herakleitos’tan Tanpınar’a 23 Söz

📁 Ünlü Sözler 🕒 25 Eki 2026

Son güncelleme: 25 Ekim 2026

Türk Dil Kurumu zamanı “bir işin, bir oluşun içinde geçtiği, geçeceği veya geçmekte olduğu süre” diye tanımlar. Tanım sade, ama soru hiç de öyle değil: Augustinus “Kimse sormazsa ne olduğunu biliyorum” der, Herakleitos zamanı bir ırmağa, Ovidius her şeyi kemiren bir varlığa, Franklin paraya benzetir. Zaman ile ilgili sözler, insanın elinden kayıp giden bu sermayeyle kurduğu ilişkinin üç bin yıllık kaydı gibidir.

Bu yazıda Asr Suresi’nden ve hadislerden başlayıp Herakleitos, Seneca, Marcus Aurelius, Mevlânâ, Yunus Emre, Shakespeare, Franklin ve Tolstoy’a, oradan Tanpınar ve Cahit Sıtkı’ya uzanan 23 sözü bir araya getirdik. Her sözün kime ait olduğunu ve hangi eserde geçtiğini kontrol ettik, yabancı dildeki alıntıları özgün metinleriyle karşılaştırarak çevirdik. Sonda kısa ve kopyalanabilir zaman sözlerini, sık yanlış bilinen bir alıntıyı ve küçük bir testi de bulacaksınız. Beklemenin ve zamanın birbirine nasıl bağlandığını merak ediyorsanız sabır ile ilgili sözler yazımıza da göz atabilirsiniz.

İçindekiler

23 zaman sözü bir bakışta

SözKimdenEser
“Andolsun zamana ki, insan gerçekten ziyan içindedir. Ancak,…”1. Asr Suresi1–3. ayetler
“İki nimet vardır ki insanların çoğu bunlarda aldanmıştır:…”2. Hz. MuhammedBuhârî
“Hayat kısa, sanat uzun; fırsat kaçıcı, deneyim yanıltıcı,…”3. HippokratesAforizmalar
“Aynı ırmağa iki kez giremezsin.”4. HerakleitosPlaton’un Kratylos diyaloğundaki aktarımıyla
“Zaman, oyun oynayan bir çocuktur, taşlarını oynatan;…”5. Herakleitos52. parça
“Ama kaçıyor bu arada, geri getirilemeyen zaman kaçıyor.”6. VergiliusGeorgica
“Günü yakala, yarına olabildiğince az güven.”7. HoratiusOdlar
“Ey zaman, her şeyi yiyip bitiren, ve sen, kıskanç yaşlılık!”8. OvidiusDönüşümler
“Kısa bir zamanımız yok, ama çok zaman yitiriyoruz.”9. SenecaHayatın Kısalığı Üzerine
“Her şey başkasınındır Lucilius, yalnızca zaman bizimdir.”10. SenecaLucilius’a Mektuplar
“Zaman, olup bitenlerden oluşan bir ırmaktır, akıntısı da…”11. Marcus AureliusKendime Düşünceler
“Peki zaman nedir? Kimse bana sormazsa biliyorum; soran…”12. Augustinusİtiraflar
“Ey arkadaş, sûfî vaktin oğludur; yarından söz etmek yolun…”13. MevlânâMesnevî
“Gelin tanış olalım, işi kolay kılalım Sevelim sevilelim,…”14. Yunus EmreDivan
“Zamanı harcadım, şimdi de zaman beni harcıyor.”15. William ShakespeareII. Richard
“Yarın, yarın ve yarın; günden güne bu cılız adımlarla…”16. William ShakespeareMacbeth
“Unutma ki zaman paradır.”17. Benjamin FranklinGenç Bir Esnafa Öğütler
“Hayatı seviyor musun? Öyleyse zamanı boşa harcama; çünkü…”18. Benjamin FranklinFakir Richard’ın Almanağı
“Sabır ve zaman, benim savaşçılarım, kahramanlarım bunlar.”19. Lev TolstoySavaş ve Barış
“Ne içindeyim zamanın, Ne de büsbütün dışında; Yekpare,…”20. Ahmet Hamdi Tanpınar“Ne İçindeyim Zamanın”
“Yaş otuz beş! yolun yarısı eder. Dante gibi ortasındayız…”21. Cahit Sıtkı Tarancı“Otuz Beş Yaş”
“Vakit nakittir.”22. Türkçe sözTürkçe söz
“Dünya ölümlü, gün akşamlı.”23. Türk atasözüTürk atasözü

Ayet ve hadislerde zaman

İlk iki söz Kur’an-ı Kerim’den ve hadislerden. Ayeti Diyanet İşleri Başkanlığı mealinden, hadisi Buhârî’nin sahih derlemesinden kitap ve bab bilgisiyle aktardık.

1. Kur’an-ı Kerim: “Andolsun zamana ki, insan gerçekten ziyan içindedir.”

  • “Andolsun zamana ki, insan gerçekten ziyan içindedir. Ancak, iman edip de salih ameller işleyenler, birbirlerine hakkı tavsiye edenler, birbirlerine sabrı tavsiye edenler başka.”
    Asr Suresi, 1–3. ayetler

Kaynak: Asr Suresi, 1–3. ayetler · Meal: Diyanet İşleri Başkanlığı

Asr, Kur’an’ın en kısa surelerinden biridir ve yalnızca üç ayetten oluşur. Sure zamana yeminle başlar, hemen ardından insanın kayıpta olduğunu söyler ve bu kayıptan kurtulmanın dört yolunu sayar. “Asr” kelimesi hem akıp giden zaman ve çağ hem de ikindi vakti anlamına gelir; mealler bu yüzden farklı karşılıklar kullanır. Zamanı, iyi kullanılmazsa eriyip giden bir sermaye gibi düşünmeye davet eden en yoğun metinlerden biridir.

2. Hadis: “İki nimet vardır ki insanların çoğu onlarda aldanmıştır.”

  • “İki nimet vardır ki insanların çoğu bunlarda aldanmıştır: sağlık ve boş vakit.”
    Hz. Muhammed, Buhârî

Kaynak: Buhârî, Rikâk 1 (6412) · Ravi: İbn Abbas

Buhârî bu hadisi, kalbi yumuşatan sözleri topladığı Rikâk bölümünün ilk sırasına koyar. Hadisteki “aldanmak” kelimesi, alışverişte malını değerinin altında elden çıkarmak anlamına da gelir. Sağlık ve boş vakit, ellerindeyken kıymeti en az bilinen iki sermayedir; insan çoğu zaman onların değerini ancak kaybettiğinde anlar.

Antik dünyadan zaman ile ilgili sözler

Yunan ve Roma düşünürleri zamanı en çok bir ırmak, bir kaçak ve bir hırsız olarak düşündü. Bu bölümdeki sözleri Yunanca ve Latince özgün metinleriyle karşılaştırarak çevirdik. Aynı düşünürlerin içsel sükûnet üzerine söylediklerini huzur ile ilgili sözler yazımızda bulabilirsiniz.

3. Hippokrates: “Hayat kısa, sanat uzun.”

  • “Hayat kısa, sanat uzun; fırsat kaçıcı, deneyim yanıltıcı, karar vermek zor.”
    Hippokrates, Aforizmalar

Eser: Aforizmalar, I. bölüm, 1. aforizma · Özgün söz: “Ὁ βίος βραχύς, ἡ δὲ τέχνη μακρή” (Latincesiyle “Ars longa, vita brevis”)

Tıbbın babası sayılan Hippokrates’in aforizmalar kitabı bu cümleyle açılır. Buradaki “sanat”, Yunanca tekhne kelimesinin karşılığıdır ve önce hekimlik mesleğini anlatır: Öğrenilecek şey o kadar çoktur ki bir insan ömrü yetmez. Söz yüzyıllar içinde Latince “Ars longa, vita brevis” kalıbıyla her türlü ustalığın sloganına dönüştü.

4. Herakleitos: “Aynı ırmağa iki kez giremezsin.”

  • “Aynı ırmağa iki kez giremezsin.”
    Herakleitos, Platon’un Kratylos diyaloğundaki aktarımıyla

Kaynak: Platon, Kratylos 402a · Benzer parça: Herakleitos, DK B12 ve B91

Herakleitos’un kitabı kayboldu; sözleri bize yalnızca sonraki yazarların alıntılarıyla ulaştı. Bu en ünlü hâli Platon’un Kratylos diyaloğunda, “Her şey akar, hiçbir şey yerinde durmaz” düşüncesinin özeti olarak geçer. Herakleitos’a daha yakın sayılan bir başka parçada ise aynı ırmaklara girenlerin üzerine hep başka başka suların aktığı söylenir. Irmak aynı görünür, ama ne su aynıdır ne de suya giren insan.

5. Herakleitos: “Zaman, oyun oynayan bir çocuktur.”

  • “Zaman, oyun oynayan bir çocuktur, taşlarını oynatan; krallık bir çocuğundur.”
    Herakleitos, 52. parça

Kaynak: Hippolytos, Bütün Sapkınlıkların Reddi, IX.9.4 (DK B52) · Özgün söz: “αἰὼν παῖς ἐστι παίζων, πεσσεύων· παιδὸς ἡ βασιληίη.”

Sözdeki aion kelimesi hem bir insan ömrünü hem de uçsuz bucaksız zamanı anlatabildiği için çevirmenler bu parçayı “ömür”, “zaman” ya da “sonsuzluk” diye farklı biçimlerde aktarır. Hangisi seçilirse seçilsin görüntü aynıdır: Dünyanın kaderi, taşları tahtada keyfince oynatan bir çocuğun elindedir. Herakleitos’un karanlık filozof diye anılmasının nedenlerinden biri, bu tür kısa ve çok anlamlı cümleleridir.

Johannes Moreelse’nin Herakleitos tablosu: koyu giysili yaşlı filozof ellerini kavuşturmuş, başını bir dünya küresine eğerek ağlıyor
Görsel: Johannes Moreelse, Herakleitos (yaklaşık 1630) / Wikimedia Commons (kamu malı)

6. Vergilius: “Geri gelmeyen zaman kaçıyor.”

  • “Ama kaçıyor bu arada, geri getirilemeyen zaman kaçıyor.”
    Vergilius, Georgica

Eser: Georgica, III. kitap, 284. dize · Özgün söz: “Sed fugit interea, fugit inreparabile tempus.”

Vergilius bu dizeyi çiftçilik üzerine yazdığı Georgica’da, hayvancılığı anlatırken ayrıntılara fazla daldığını fark ettiği anda söyler. Bir şairin kendine yaptığı bu küçük uyarı, zamanla “Tempus fugit” (zaman uçup gidiyor) kalıbına dönüştü. Bu iki kelime bugün hâlâ eski saat kadranlarında ve güneş saatlerinde karşımıza çıkar.

7. Horatius: “Günü yakala.”

  • “Günü yakala, yarına olabildiğince az güven.”
    Horatius, Odlar

Eser: Odlar, I. kitap, 11. od, 8. dize · Özgün söz: “carpe diem, quam minimum credula postero.”

Horatius bu kısa şiirde Leukonoe adlı bir kadına, falcılara başvurarak geleceği öğrenmeye çalışmamasını öğütler. Hemen önceki dizede “Biz konuşurken kıskanç zaman kaçıp gitti” der. “Carpe” fiili aslında olgun meyveyi dalından koparmak demektir; yani şair, günü vakti gelmiş bir meyve gibi toplamayı önerir. “Carpe diem” bugün en çok alıntılanan Latince ifadelerden biridir.

8. Ovidius: “Ey zaman, her şeyi yiyip bitiren!”

  • “Ey zaman, her şeyi yiyip bitiren, ve sen, kıskanç yaşlılık!”
    Ovidius, Dönüşümler

Eser: Metamorphoses (Dönüşümler), XV. kitap, 234. dize · Özgün söz: “Tempus edax rerum, tuque, invidiosa vetustas”

Bu sesleniş, Ovidius’un Pythagoras’a söylettiği uzun değişim konuşmasının içinde geçer. Hemen öncesinde aynada yüzündeki kırışıklıkları gören Helene’nin ağladığı anlatılır. “Tempus edax rerum” ifadesi, zamanı her şeyi yavaş yavaş kemiren bir varlık olarak resmeden en kalıcı Latince deyimlerden biri oldu.

9. Seneca: “Kısa bir zamanımız yok, ama çok zaman yitiriyoruz.”

  • “Kısa bir zamanımız yok, ama çok zaman yitiriyoruz.”
    Seneca, Hayatın Kısalığı Üzerine

Eser: De Brevitate Vitae (Hayatın Kısalığı Üzerine), 1.3 · Özgün söz: “Non exiguum temporis habemus, sed multum perdidimus.”

Seneca bu denemeye, insanların doğanın onlara kısa bir ömür verdiğinden yakındığını söyleyerek başlar ve Hippokrates’in “Hayat kısa, sanat uzun” sözünü de anar. Sonra itiraz eder: Hayat aslında yeterince uzundur, iyi kullanılırsa en büyük işlere bile yeter. Sorun ömrün kısalığında değil, onu oyalanmaya ve başkalarının işlerine dağıtmamızdadır.

Berlin Antik Eserler Koleksiyonu’ndaki çift yüzlü hermden Seneca’nın mermer büstü, göğüs kısmında SENECA yazısı
Görsel: Sokrates ile Seneca’nın çift yüzlü hermi, Seneca yüzü, Antikensammlung Berlin / Calidius, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0)

10. Seneca: “Her şey başkasınındır, yalnızca zaman bizimdir.”

  • “Her şey başkasınındır Lucilius, yalnızca zaman bizimdir.”
    Seneca, Lucilius’a Mektuplar

Eser: Ahlak Mektupları (Epistulae Morales), 1. mektup, 3. bölüm · Özgün söz: “Omnia, Lucili, aliena sunt, tempus tantum nostrum est.”

Seneca’nın genç dostu Lucilius’a yazdığı yüzden fazla mektubun ilki tamamen zamana ayrılmıştır. Mektup “Kendini kendine geri kazan” öğüdüyle açılır ve zamanın bir kısmının elimizden alındığını, bir kısmının çalındığını, bir kısmının da farkına varmadan akıp gittiğini söyler. Seneca’ya göre insan, sahip olduğu tek gerçek varlığı en kolay harcadığı şeydir.

11. Marcus Aurelius: “Zaman, olup bitenlerden oluşan bir ırmaktır.”

  • “Zaman, olup bitenlerden oluşan bir ırmaktır, akıntısı da güçlüdür; bir şey görünür görünmez sürüklenip gider, yerine bir başkası gelir, o da sürüklenecektir.”
    Marcus Aurelius, Kendime Düşünceler

Eser: Kendime Düşünceler (Meditasyonlar), IV. kitap, 43

Roma imparatoru Marcus Aurelius bu notları yayımlamak için değil, kendine hatırlatmak için Yunanca yazdı; bir kısmını sefer sırasında, ordugâhta kaleme aldı. Irmak benzetmesi Herakleitos’un yankısıdır. İmparator için bu düşünce bir korku kaynağı değil, sakinlik ilacıdır: Her şey geçip gideceğine göre, ne başarıya fazla bağlanmaya ne de kayba fazla üzülmeye gerek vardır.

Roma’daki Capitolini Müzeleri’nde sergilenen Marcus Aurelius’un orijinal bronz atlı heykeli, imparator sağ elini kaldırmış
Görsel: Marcus Aurelius’un bronz atlı heykeli (orijinali), Capitolini Müzeleri, Roma / Nicholas Hartmann, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

12. Augustinus: “Zaman nedir? Kimse sormazsa biliyorum.”

  • “Peki zaman nedir? Kimse bana sormazsa biliyorum; soran birine açıklamak istersem bilmiyorum.”
    Augustinus, İtiraflar

Eser: İtiraflar (Confessiones), XI. kitap, 14. bölüm · Özgün söz: “Quid est ergo tempus? Si nemo ex me quaerat, scio; si quaerenti explicare velim, nescio.”

Augustinus İtiraflar’ın on birinci kitabını baştan sona zaman sorusuna ayırır. Bu cümle, herkesin her gün kullandığı ama tanımlamaya kalkınca elinden kayan bir kavramın itirafıdır. Devamında geçmişin artık, geleceğin henüz var olmadığını, şimdinin de bir an bile durmadığını söyleyerek zamanı insan zihnindeki bir uzanım olarak düşünmeye başlar. Felsefede zaman üzerine yazılan sayfaların pek çoğu hâlâ bu sorudan yola çıkar.

Mevlânâ ve Yunus Emre’den zaman sözleri

Tasavvuf geleneğinde zaman, ertelenmeden yaşanması gereken bir “vakit”tir. Dünyanın geçiciliği ile insanın payına düşen arasında kurulan bağ için kader ile ilgili sözler listemize de bakabilirsiniz.

13. Mevlânâ: “Sûfî vaktin oğludur.”

  • “Ey arkadaş, sûfî vaktin oğludur; yarından söz etmek yolun şartlarından değildir.”
    Mevlânâ, Mesnevî

Eser: Mesnevî, I. cilt, 134. beyit · Özgün söz: “Sûfî ibnü’l-vakt bâşed ey refîk / Nîst ferdâ goften ez-şart-ı tarîk”

Tasavvufta “ibnü’l-vakt”, yani vaktin oğlu olmak, içinde bulunulan anın gerektirdiği işi ertelemeden yapmak demektir. Mevlânâ bu beyitte “yarın yaparım” demeyi yolun adabına aykırı sayar; geçmişe yanmak da geleceğe güvenmek de anı kaçırmanın iki farklı yoludur. Halk arasında sık söylenen “Dün dünde kaldı” sözü de aynı düşünceyi taşır.

Konya’daki Mevlânâ Müzesi’nin avlusu: yeşil çinili Kubbe-i Hadrâ, kurşun kaplı kubbeler ve minare
Görsel: Mevlânâ Müzesi avlusu ve Kubbe-i Hadrâ, Konya / Dosseman, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0)

14. Yunus Emre: “Sevelim sevilelim, dünya kimseye kalmaz.”

  • “Gelin tanış olalım, işi kolay kılalım
    Sevelim sevilelim, dünya kimseye kalmaz.”
    Yunus Emre, Divan

Eser: Yunus Emre Divanı · Not: Yazma nüshalarda ilk dize “Gelin tanşuk edelim” gibi farklı okumalarla geçer.

Yunus Emre’nin en çok bilinen beyitlerinden biri, zamanın geçiciliğini sevgiye çağrıyla birleştirir. Ömür kısa olduğuna göre onu kırgınlıklarla değil dostlukla doldurmak gerekir. Bugün yaygın olan söyleyiş, araştırmacıların yazmalardan okuduğu biçimden biraz farklıdır; ama ikinci dize bütün nüshalarda aynı duyguyu taşır: Dünya kimseye kalmaz.

Shakespeare’den Tolstoy’a zaman sözleri

Tiyatro sahnesinden matbaa atölyesine, savaş romanından almanak sayfalarına uzanan bu bölümde zaman bazen bir yük, bazen bir sermaye, bazen de en güvenilir müttefiktir. Romanlardan seçilmiş başka satırlar için hayata dair kitap alıntıları yazımıza göz atabilirsiniz.

15. Shakespeare: “Zamanı harcadım, şimdi zaman beni harcıyor.”

  • “Zamanı harcadım, şimdi de zaman beni harcıyor.”
    William Shakespeare, II. Richard

Eser: II. Richard, V. perde, 5. sahne · Özgün söz: “I wasted time, and now doth time waste me.”

Tahtını kaybetmiş Kral Richard, Pomfret Şatosu’ndaki hücresinde yalnız kalınca hayatını düşünür. Uzaktan gelen müziğin ritmi bozulunca kendi zamanının da bozulduğunu fark eder ve kendini bir saate benzetir: Düşünceleri dakikalar, iç çekişleri saat vuruşlarıdır. Kelimelerin yer değiştirdiği bu tek dize, iktidardayken fırsatları boşa harcayan bir kralın trajedisini özetler.

16. Shakespeare: “Yarın, yarın ve yarın.”

  • “Yarın, yarın ve yarın; günden güne bu cılız adımlarla sürünür, yazılı zamanın son hecesine dek.”
    William Shakespeare, Macbeth

Eser: Macbeth, V. perde, 5. sahne · Özgün söz: “Tomorrow, and tomorrow, and tomorrow, / Creeps in this petty pace from day to day, / To the last syllable of recorded time”

Macbeth bu sözleri, karısının öldüğü haberini aldıktan hemen sonra söyler. Artık her yarın bir öncekinin tekrarıdır ve hayat, sahnede bir saat çırpınıp sonra unutulan bir oyuncuya benzer. Shakespeare’in en karanlık monologlarından biri, zamanı umut değil yorgunluk olarak anlatır ve bu yüzden “ertelenen hayat” üzerine düşünenlerin sık sık döndüğü bir metindir.

17. Benjamin Franklin: “Unutma ki zaman paradır.”

  • “Unutma ki zaman paradır.”
    Benjamin Franklin, Genç Bir Esnafa Öğütler

Eser: Advice to a Young Tradesman (Genç Bir Esnafa Öğütler), 21 Temmuz 1748 · Özgün söz: “Remember that Time is Money.”

Franklin bu öğütleri 1748’de bastığı The American Instructor adlı el kitabına ekledi. Hemen ardından hesabını da yapar: Günde on şilin kazanabilen biri günün yarısını aylaklıkla geçirirse, eğlencesine harcadığı birkaç kuruşla birlikte aslında beş şilini de çöpe atmış olur. Türkçedeki “Vakit nakittir” sözü de aynı hesabın halk dilindeki karşılığıdır.

Joseph-Siffred Duplessis’nin 1778 tarihli Benjamin Franklin portresi: gri ceketli, beyaz saçlı Franklin hafif sola dönük
Görsel: Joseph-Siffred Duplessis, Benjamin Franklin portresi (1778) / Wikimedia Commons (kamu malı)

18. Benjamin Franklin: “Hayat zamandan yapılmıştır.”

  • “Hayatı seviyor musun? Öyleyse zamanı boşa harcama; çünkü hayat ondan yapılmıştır.”
    Benjamin Franklin, Fakir Richard’ın Almanağı

Eser: Poor Richard’s Almanack (Fakir Richard’ın Almanağı), 1746; The Way to Wealth (Zenginliğe Giden Yol), 1758 · Özgün söz: “Dost thou love Life? then do not squander Time; for that’s the Stuff Life is made of.”

Franklin bu cümleyi önce 1746 almanağına koydu, on iki yıl sonra da en sevilen öğütlerini topladığı Zenginliğe Giden Yol’da yeniden kullandı. Aynı metinde “Kaybedilen zaman bir daha bulunmaz” sözü de geçer. Zamanı paradan ayıran nokta da burada saklıdır: Para yeniden kazanılabilir, harcanan zaman ise hayattan eksilen bir parçadır.

Zamanı emekle ve çalışmayla birlikte düşünen sözler için çalışma ile ilgili sözler listemize bakabilirsiniz.

19. Lev Tolstoy: “Sabır ve zaman, benim savaşçılarım bunlar.”

  • “Sabır ve zaman, benim savaşçılarım, kahramanlarım bunlar.”
    Lev Tolstoy, Savaş ve Barış

Eser: Savaş ve Barış, XIII. kitap, 17. bölüm · Konuşan: Mareşal Kutuzov

Napolyon’un ordusu Moskova’dan çekilirken generaller saldırı isterken yaşlı Kutuzov beklemekten yanadır. Tolstoy onun düşüncesini olgunlaşmamış elma benzetmesiyle anlatır: Elma olgunlaşınca kendiliğinden düşer, ham koparılırsa hem meyve hem ağaç zarar görür. Kutuzov romanın daha önceki bir bölümünde de kaleleri saldırıyla değil sabır ve zamanla aldığını söyler.

Kutuzov’un bir başka sabır cümlesini ve sabrın sonunu anlatan atasözlerini sabır ile ilgili sözler yazımızda topladık.

Türk şiirinde zaman

Modern Türk edebiyatında zamanı en derin işleyen iki şairden birer kısa alıntı seçtik. Tanpınar’ın romanlarından daha fazla satır için edebiyat kitap alıntıları yazımıza bakabilirsiniz.

20. Ahmet Hamdi Tanpınar: “Ne içindeyim zamanın, ne de büsbütün dışında.”

  • “Ne içindeyim zamanın,
    Ne de büsbütün dışında;
    Yekpare, geniş bir anın
    Parçalanmaz akışında.”
    Ahmet Hamdi Tanpınar, “Ne İçindeyim Zamanın”

Eser: “Ne İçindeyim Zamanın”, Şiirler

Zaman, Tanpınar’ın bütün eserlerinin ortak meselesidir. Bu şiirde saatlerin ölçtüğü zamanın dışına çıkan, ama ondan tamamen de kopmayan bir an anlatılır; “yekpare”, yani tek parça bir şimdi. Aynı ilgi, saatleri ve onları ayarlamaya çalışan insanları ince bir ironiyle anlattığı Saatleri Ayarlama Enstitüsü romanında ve geçmişle bugün arasında köprü kuran Beş Şehir’de de karşımıza çıkar.

21. Cahit Sıtkı Tarancı: “Yaş otuz beş! yolun yarısı eder.”

  • “Yaş otuz beş! yolun yarısı eder.
    Dante gibi ortasındayız ömrün.”
    Cahit Sıtkı Tarancı, “Otuz Beş Yaş”

Eser: “Otuz Beş Yaş” (1946)

Cahit Sıtkı bu şiirle 1946’daki bir şiir yarışmasında birincilik kazandı. İlk dizeler, Dante’nin İlahi Komedya’sının “Hayat yolumuzun yarısında” diye başlayan açılışına gönderme yapar. Şiir, gençliğin geri gelmeyeceğini, aynadaki yüzün değiştiğini ve her doğan günün bir dert getirdiğini “insan bu yaşa gelince” fark etmenin hüznünü anlatır.

“Otuz Beş Yaş” şiirinin hikâyesini ve yaş günlerine yazılmış başka şiirleri doğum günü şiiri yazımızda okuyabilirsiniz.

Atasözlerinde zaman

Türkçe, zamanın değerini ve geçiciliğini kısa kalıplarla anlatan sözler bakımından zengindir. Son iki maddede Türk Dil Kurumu sözlüğünde yer alan iki sözü anlamlarıyla birlikte topladık.

22. Türk sözü: “Vakit nakittir.”

  • “Vakit nakittir.”
    Türkçe söz

Anlamı: Zaman çok değerlidir, boş yere harcanmamalıdır (Türk Dil Kurumu).

Nakit, elde hazır duran para demektir. Söz, zamanı ileride ödenecek bir borç gibi değil, şu an cepte olan bir sermaye gibi görmeyi öğütler. Franklin’in “Zaman paradır” cümlesiyle aynı düşünceyi paylaşır, ama Türkçede ses uyumu sayesinde çok daha akılda kalıcıdır.

23. Türk atasözü: “Dünya ölümlü, gün akşamlı.”

  • “Dünya ölümlü, gün akşamlı.”
    Türk atasözü

Anlamı: Hiçbir durum sürekli değildir, her iyi durumun bir sonu vardır (Türk Dil Kurumu).

Her sabahın bir akşamı olduğu gibi, her ömrün ve her parlak dönemin de bir sonu vardır. Atasözü bunu yakınmak için değil, hatırlatmak için söyler: Elde olanın kıymetini bilmek, kibre kapılmamak ve vakit varken yapılması gerekeni yapmak. Yunus Emre’nin “dünya kimseye kalmaz” dizesiyle aynı halk bilgeliğinin ürünüdür.

Yanlış bilinen zaman sözü

İnternette “Dün tarihtir, yarın bir sırdır, bugün ise bir armağandır; bu yüzden ona şimdi (present) denir.” sözü çoğunlukla Eleanor Roosevelt’e atfedilir. Ancak alıntı araştırmacıları Roosevelt’in bu cümleyi söylediğine dair bir kanıt bulamamıştır: Roosevelt’e bağlanan bilinen en eski örnek 1999 tarihlidir. “Dün tarihtir, yarın bir sırdır” kısmı 1967’den beri basında görülür; İngilizcede hem “şimdi” hem “hediye” anlamına gelen present kelimesiyle yapılan kelime oyunu ise 1990’ların başında yayılmıştır. Sözün sahibi bilinmemektedir.

Kısa ve kopyalanabilir zaman sözleri

Bir fotoğrafın altına yazmak, yeni bir yıla ya da yeni bir yaşa girerken birine göndermek veya kendinize hatırlatmak için listedeki sözlerin en kısa hâllerini bir araya getirdik.

  • “Andolsun zamana ki, insan gerçekten ziyan içindedir.”
    Asr Suresi, 1–2
  • “Hayat kısa, sanat uzun.”
    Hippokrates
  • “Günü yakala, yarına olabildiğince az güven.”
    Horatius
  • “Kısa bir zamanımız yok, ama çok zaman yitiriyoruz.”
    Seneca
  • “Her şey başkasınındır, yalnızca zaman bizimdir.”
    Seneca
  • “Sevelim sevilelim, dünya kimseye kalmaz.”
    Yunus Emre
  • “Zamanı harcadım, şimdi de zaman beni harcıyor.”
    Shakespeare
  • “Unutma ki zaman paradır.”
    Benjamin Franklin
  • “Sabır ve zaman, benim savaşçılarım bunlar.”
    Lev Tolstoy
  • “Vakit nakittir.”
    Türkçe söz

Geleceğe dair güzel cümleler arıyorsanız umut ile ilgili sözler listemize, zamanı birlikte geçirmenin değerini anlatan sözler için de dostluk ile ilgili sözler yazımıza göz atabilirsiniz.

Mini test: Bu zaman sözü kimin?

Aşağıdaki soruların cevabını tahmin edin, sonra cevabı görmek için soruya dokunun.

“Remember that Time is Money” (Unutma ki zaman paradır) cümlesi hangi metinde geçer?

Benjamin Franklin’in 1748 tarihli Genç Bir Esnafa Öğütler metninde. Franklin bu öğütleri The American Instructor adlı el kitabına eklemişti.

“Carpe diem” (Günü yakala) ifadesi hangi Romalı şaire aittir?

Horatius. İfade, Odlar’ın birinci kitabındaki 11. odun 8. dizesinde geçer.

Kur’an’da zamana yeminle başlayan ve yalnızca üç ayetten oluşan sure hangisidir?

Asr Suresi. İlk ayet “Andolsun zamana ki” diye başlar.

“Ne içindeyim zamanın, / Ne de büsbütün dışında” dizeleri hangi şaire aittir?

Ahmet Hamdi Tanpınar. Dizeler, şiire adını veren “Ne İçindeyim Zamanın” şiirinin açılışıdır.

“Sûfî vaktin oğludur” sözünde “vaktin oğlu” ne anlama gelir?

İçinde bulunulan anın gerektirdiği işi ertelemeden yapan kişi. Mevlânâ’ya göre yarından söz etmek yolun adabına uymaz.

Sık sorulan sorular

Zaman ile ilgili en güzel söz hangisidir?

En çok paylaşılan zaman sözleri arasında Seneca’nın “Kısa bir zamanımız yok, ama çok zaman yitiriyoruz.” cümlesi, Horatius’un “Günü yakala.” öğüdü, Franklin’in “Zaman paradır.” sözü ve Asr Suresi’nin “Andolsun zamana ki, insan gerçekten ziyan içindedir.” ayeti yer alır. Türkçede ise “Vakit nakittir.” sözü ve Yunus Emre’nin “Sevelim sevilelim, dünya kimseye kalmaz.” dizesi çok sevilir.

“Zaman paradır” sözü kimin?

Söz, Benjamin Franklin’in 1748’de yazdığı Genç Bir Esnafa Öğütler (Advice to a Young Tradesman) metnindeki “Remember that Time is Money” cümlesiyle yaygınlaştı. Türkçedeki karşılığı “Vakit nakittir.” sözüdür.

“Aynı nehirde iki kez yıkanılmaz” sözü kimin?

Söz, antik Yunan filozofu Herakleitos’a aittir. Bu en bilinen hâli Platon’un Kratylos diyaloğunda aktarılır; Herakleitos’un kendisine daha yakın sayılan parçada ise aynı ırmaklara girenlerin üzerine hep başka suların aktığı söylenir.

Asr Suresi’nde zaman hakkında ne söylenir?

Asr Suresi zamana yeminle başlar ve insanın ziyan içinde olduğunu bildirir. Ancak iman edip salih ameller işleyenler, birbirlerine hakkı ve sabrı tavsiye edenler bu kaybın dışında tutulur.

“Carpe diem” ne demek?

Latince “carpe diem”, “günü yakala” ya da kelimesi kelimesine “günü kopar, topla” demektir. Romalı şair Horatius’un Odlar kitabındaki “Günü yakala, yarına olabildiğince az güven.” dizesinden gelir.

Kaynaklar

Bilgileri şu kaynaklarla karşılaştırdık:

  • Kur’an-ı Kerim, Asr Suresi 1–3; Diyanet İşleri Başkanlığı meali.
  • Buhârî, Rikâk 1 (6412); Diyanet İşleri Başkanlığı, Hadislerle İslâm, 7. cilt; Sunnah.com.
  • Hippokrates, Aforizmalar I.1; Francis Adams çevirisi.
  • Platon, Kratylos 402a; Hippolytos, Refutatio omnium haeresium IX.9.4; Diels-Kranz, Herakleitos parçaları B12, B52, B91; Stanford Encyclopedia of Philosophy, “Heraclitus”.
  • Vergilius, Georgica III; Horatius, Carmina I.11; Ovidius, Metamorphoses XV; The Latin Library.
  • Seneca, De Brevitate Vitae ve Epistulae Morales ad Lucilium 1; The Latin Library, Wikisource (İngilizce).
  • Marcus Aurelius, Meditations IV.43; George Long çevirisi, Project Gutenberg.
  • Augustinus, Confessiones XI.14; The Latin Library.
  • Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevî, I. cilt; “İbnü’l-vakt ve ebü’l-vakt kavramlarının klasik Türk tasavvuf edebiyatında kullanımı”, DergiPark.
  • Yunus Emre Divanı; Türk Dil Kurumu, “Yunus’un Bir Dörtlüğünü Anlama Denemesi”.
  • William Shakespeare, Richard II ve Macbeth; Project Gutenberg, Open Source Shakespeare.
  • Benjamin Franklin, Advice to a Young Tradesman (1748), Poor Richard (1746), The Way to Wealth (1758); Founders Online, ABD Ulusal Arşivleri.
  • Lev Tolstoy, Savaş ve Barış, X. ve XIII. kitaplar; Louise ve Aylmer Maude çevirisi, Project Gutenberg.
  • Ahmet Hamdi Tanpınar, Şiirler; Milli Eğitim Bakanlığı, Türk Dili ve Edebiyatı 12 ders kitabı.
  • Cahit Sıtkı Tarancı, “Otuz Beş Yaş”; Can Yayınları.
  • Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük: “zaman”, “vakit nakittir”, “dünya ölümlü, gün akşamlı”.
  • Quote Investigator, “The Past Is History. The Future Is a Mystery. Today Is a Gift” (2023); Barry Popik, The Big Apple.
  • Görseller: Wikimedia Commons.

Yorum Yap

E-posta adresiniz yayımlanmayacaktır. Gerekli alanlar * ile işaretlenmiştir.