Doğa İle İlgili Sözler: Thoreau’dan Nâzım Hikmet’e 20 Söz ve Dize

Son güncelleme: 23 Ekim 2026

Bir orman yürüyüşü, bir dağ başında esen rüzgâr ya da kuş sesleriyle uyanılan bir sabah… İnsan, kendini en çok doğanın içinde yeniden bulur. Doğa ile ilgili sözler bu yüzden yalnızca manzarayı değil, insanın kendisiyle ve dünyayla kurduğu ilişkiyi de anlatır. Bu yazıda Aristoteles’ten Leonardo da Vinci’ye, Thoreau’dan Rachel Carson’a, Yunus Emre’den Nâzım Hikmet’e uzanan sözleri ve dizeleri, doğayı anlatan bir ayeti, ağaçlı atasözlerimizi ve doğayı söyleyen üç türküyü bir araya getirdik.

Her sözün kime ait olduğunu ve hangi eserde geçtiğini özgün metinlerinden ve güvenilir baskılardan kontrol ettik; yabancı dillerdeki alıntıları kendimiz çevirdik. Listenin ardından internette yanlış kişilere mal edilen doğa sözlerini, biyografiye yazmalık kısa sözleri ve küçük bir testi bulacaksınız. Kutulardaki Kopyala düğmesi sözü, sahibinin adıyla birlikte kopyalar.

20 doğa sözü ve dizesi bir bakışta

Söz	Kimden	Eser
“Doğanın her köşesinde hayranlık uyandıran bir şey vardır.”	1. Aristoteles	Hayvanların Parçaları
“Doğanın icatlarında hiçbir şey eksik, hiçbir şey fazla değildir.”	2. Leonardo da Vinci	Defterler
“Bırak doğa öğretmenin olsun.”	3. William Wordsworth	The Tables Turned
“Bir kum tanesinde bir dünyayı görmek…”	4. William Blake	Auguries of Innocence
“Ormanlarda akla ve imana geri döneriz.”	5. Ralph Waldo Emerson	Doğa (1836)
“Ormana gittim, çünkü bilinçli yaşamak istiyordum.”	6. Henry David Thoreau	Walden (1854)
“Çok yürümeye ve doğayı sevmeye devam et.”	7. Vincent van Gogh	Theo’ya mektup (1874)
“Doğayla her yürüyüşte insan aradığından fazlasını bulur.”	8. John Muir	Mormon Lilies (1877)
“Şefkat çemberimizi bütün doğayı kucaklayacak kadar genişletmek…”	9. Albert Einstein	Mektup (1950)
“Yeryüzünün güzelliğini seyredenler tükenmez bir güç bulur.”	10. Rachel Carson	The Sense of Wonder
“Dağlar ile taşlar ile / Çağırayım Mevlâm seni”	11. Yunus Emre	Divan
“Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak”	12. Ahmet Haşim	Merdiven
“İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı”	13. Orhan Veli Kanık	İstanbul’u Dinliyorum
“Gök mavi, dal yeşil, tarla sarı olsun”	14. Cahit Sıtkı Tarancı	Memleket İsterim
“Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkı’nda”	15. Nâzım Hikmet	Ceviz Ağacı (1957)
“Göklerin ve yerin yaratılışında… açık ibretler vardır.”	16. Kur’an-ı Kerim	Âl-i İmrân 3:190
“Ağaç yaşken eğilir.”	17. Halk dili	Türkçe atasözleri
Türkü: Kara Toprak	18. Âşık Veysel	Söz-müzik: Âşık Veysel
Türkü: Gönül Dağı	19. Neşet Ertaş	Söz-müzik: Neşet Ertaş
Şarkı: Dağlar Dağlar	20. Barış Manço	45’lik (1970)

Dünya edebiyatından ve bilimden doğa ile ilgili sözler

Doğaya hayranlık, felsefenin ve bilimin en eski başlangıç noktalarından biridir. Bu bölümdeki on söz; bir Antik Yunan filozofunun hayvan bilimine giriş dersinden bir Rönesans ustasının defterlerine, İngiliz romantik şiirinden Amerikan doğa yazarlarına ve çağdaş çevre hareketinin kurucu kitaplarına uzanıyor. Ortak noktaları, doğayı yalnızca seyredilecek bir manzara olarak değil, insana bir şey öğreten bir öğretmen olarak görmeleri.

1. Aristoteles: “Doğanın her köşesinde hayranlık uyandıran bir şey vardır.”

• “Doğanın her köşesinde hayranlık uyandıran bir şey vardır.”
  Aristoteles, Hayvanların Parçaları Üzerine

Eser: Hayvanların Parçaları Üzerine (De Partibus Animalium), I. kitap, 5. bölüm (645a) · Yazılış: MÖ 4. yüzyıl · İngilizce çeviri: “Every realm of nature is marvellous.” (William Ogle)

Aristoteles bu cümleyi, öğrencilerini böcekler ve küçük hayvanlar gibi “değersiz” görülen canlıları incelemeye ikna etmek için kurar. Hemen ardından Herakleitos’un bir anısını anlatır: Filozofu ziyarete gelen yabancılar, onu mutfakta ocağın başında ısınırken görünce içeri girmekte duraksar; Herakleitos ise onlara çekinmeden girmelerini, çünkü “burada da tanrıların bulunduğunu” söyler. Aristoteles’e göre doğada da böyledir: En sıradan canlıda bile doğaya özgü ve güzel bir şey saklıdır.

2. Leonardo da Vinci: “Doğanın icatlarında hiçbir şey eksik, hiçbir şey fazla değildir.”

• “İnsan zekâsı, doğanınkinden daha güzel, daha yalın ve daha amacına uygun bir icat asla yapamayacaktır; çünkü onun icatlarında hiçbir şey eksik, hiçbir şey fazla değildir.”
  Leonardo da Vinci, Defterler

Eser: Leonardo da Vinci’nin defterleri (J. P. Richter derlemesi, § 837) · Özgün metin (İngilizce çeviri): “…because in her inventions nothing is wanting, and nothing is superfluous.”

Leonardo, uçan makinelerden su çarklarına kadar pek çok buluşunu kuşları, suyun akışını ve bitkilerin büyümesini gözlemleyerek tasarlamıştı. Bu not, onun çalışma yönteminin özeti gibidir: Doğa en iyi mühendistir ve insanın yapabileceği en akıllıca şey ondan öğrenmektir. Defterlerindeki bitki çizimleri de aynı titizliği gösterir; aşağıdaki Beytüllahim yıldızı (akyıldız) çalışmasında yaprakların girdap gibi dönen dizilişi büyük bir dikkatle işlenmiştir.

3. William Wordsworth: “Bırak doğa öğretmenin olsun.”

• “Çık eşyanın ışığına, / Bırak doğa öğretmenin olsun.”
  William Wordsworth, The Tables Turned

Eser: “The Tables Turned” şiiri, Lyrical Ballads · Yayın: 1798 · Özgün metin: “Come forth into the light of things, / Let Nature be your teacher.”

Wordsworth bu şiirde, kitaplarının başından kalkmayan bir arkadaşına seslenir: Kalk, dışarı çık, ardıç kuşunu dinle. Şiirin tamamı, bilginin yalnızca kitaplardan değil, ormandan, kuştan ve güneşten de öğrenilebileceği fikrine dayanır. Coleridge ile birlikte yayımladığı Lyrical Ballads, İngiliz romantizminin başlangıç kitabı sayılır; doğayı şiirin merkezine yerleştiren bakış da büyük ölçüde bu kitapla yaygınlaştı.

4. William Blake: “Bir kum tanesinde bir dünyayı görmek…”

• “Bir kum tanesinde bir dünyayı / Ve bir kır çiçeğinde cenneti görmek, / Sonsuzluğu avucunda tutmak / Ve sonsuz zamanı bir saatte.”
  William Blake, Auguries of Innocence

Eser: “Auguries of Innocence” (Masumiyet Kehanetleri) · Yazılış: 1803 civarı · İlk yayın: 1863 · Özgün metin: “To see a World in a Grain of Sand / And a Heaven in a Wild Flower, / Hold Infinity in the palm of your hand / And Eternity in an hour.”

Blake’in en çok alıntılanan dizeleri, şairin sağlığında yayımlanmamış uzun bir şiirin girişidir. Dört dize, doğanın en küçük parçasının bile bütün evreni taşıyabileceğini söyler; bir kum tanesine ya da bir kır çiçeğine dikkatle bakmak, sonsuzluğa bakmakla eşdeğerdir. Şiirin devamı ise kafesteki kuştan yaralı tavşana kadar doğaya yapılan her kötülüğün göğü öfkelendirdiğini anlatan keskin beyitlerle sürer.

5. Ralph Waldo Emerson: “Ormanlarda akla ve imana geri döneriz.”

• “Ormanlarda akla ve imana geri döneriz.”
  Ralph Waldo Emerson, Doğa

Eser: Nature (Doğa), 1. bölüm · Yayın: 1836 · Özgün metin: “In the woods, we return to reason and faith.”

Emerson’ın ilk kitabı Doğa, Amerikan transandantalizminin manifestosu olarak bilinir. Bu cümleden hemen önce “Ormanlarda sonsuz bir gençlik vardır” der; şehirde yitirilen sakinliğin ve yetişkinliğin yorgunluğunun ağaçların arasında silindiğini anlatır. Aynı kitapta geçen “Doğa daima ruhun renklerine bürünür” cümlesi de, aynı manzaranın mutlu birine başka, yaslı birine başka görüneceğini hatırlatır.

6. Henry David Thoreau: “Ormana gittim, çünkü bilinçli yaşamak istiyordum.”

• “Ormana gittim, çünkü bilinçli yaşamak, hayatın yalnızca temel gerçekleriyle yüz yüze gelmek ve onun öğreteceklerini öğrenip öğrenemeyeceğimi görmek istiyordum; ölüm vakti geldiğinde yaşamamış olduğumu fark etmek istemiyordum.”
  Henry David Thoreau, Walden

Eser: Walden ya da Ormanda Yaşam, “Nerede ve Ne İçin Yaşadım” bölümü · Yayın: 1854 · Özgün metin: “I went to the woods because I wished to live deliberately, to front only the essential facts of life…”

Thoreau, 1845’te Massachusetts’teki Walden Gölü’nün kıyısına kendi elleriyle küçük bir kulübe yaptı ve orada iki yıldan biraz fazla yaşadı. Walden, bu deneyimin kaydıdır: Az eşyayla, kendi emeğiyle ve doğanın ritmine uyarak yaşamanın mümkün olup olmadığını sorar. Thoreau’nun ölümünden sonra yayımlanan Walking (Yürümek) denemesindeki “Dünyanın korunması yabanıllıktadır” cümlesi de bugün doğa koruma hareketinin en bilinen sloganlarından biri hâline gelmiştir.

7. Vincent van Gogh: “Çok yürümeye ve doğayı sevmeye devam et.”

• “Çok yürümeye ve doğayı sevmeye devam et; çünkü sanatı giderek daha iyi anlamanın gerçek yolu budur. Ressamlar doğayı anlar, onu sever ve bize görmeyi öğretir.”
  Vincent van Gogh, Theo’ya mektup

Eser: Kardeşi Theo van Gogh’a mektup (Van Gogh Müzesi mektup baskısı, no. 17) · Tarih: Londra, Ocak 1874 · İngilizce çeviri: “Always continue walking a lot and loving nature, for that’s the real way to learn to understand art better and better.”

Van Gogh bu satırları henüz ressam değilken, Londra’da bir sanat galerisinde çalışırken yazdı. Kardeşine verdiği öğüt, yıllar sonra kendi resminin de anahtarı oldu: Saint-Rémy’deki son yıllarında buğday tarlalarını, servileri ve zeytinlikleri defalarca, farklı ışıklarda yeniden boyadı. Aşağıdaki tabloda rüzgârla dalgalanan buğdaylar, alev gibi yükselen servi ve kıvrılan bulutlar, doğayı sevip ona bakmayı öğrenmiş bir gözün ürünüdür.

8. John Muir: “Doğayla her yürüyüşte insan aradığından fazlasını bulur.”

• “Doğayla yapılan her yürüyüşte insan, aradığından çok daha fazlasını bulur.”
  John Muir, Mormon Lilies

Eser: “Mormon Lilies” yazısı, San Francisco Daily Evening Bulletin · Yayın: 19 Temmuz 1877; sonra Steep Trails (1918) kitabında · Özgün metin: “But in every walk with Nature one receives far more than he seeks.”

İskoç asıllı Amerikalı doğa yazarı John Muir, Yosemite’nin ve Amerikan millî parklarının korunmasında en etkili isimlerden biridir; kurucusu olduğu Sierra Club bugün de faaliyettedir. Bu cümle, Utah’taki zambakları anlattığı bir gezi yazısında geçer ve doğa yürüyüşlerinin insana beklemediği armağanlar verdiğini söyler. Sık paylaşılan “Dağlar çağırıyor ve gitmeliyim” sözü de Muir’indir; 1873’te kız kardeşi Sarah’ya yazdığı bir mektupta geçer.

Yukarıdaki fotoğraf, 1903 baharında Muir’in ABD Başkanı Theodore Roosevelt’i Yosemite’de üç gece kamp yapmaya götürdüğü geziden kalmadır. Bu yolculuğun, Roosevelt döneminde koruma altına alınan geniş orman ve park alanları üzerinde etkili olduğu kabul edilir.

9. Albert Einstein: “Şefkat çemberimizi bütün doğayı kucaklayacak kadar genişletmek…”

• “Görevimiz, şefkat çemberimizi bütün canlıları ve güzelliğiyle doğanın tamamını kucaklayacak kadar genişleterek kendimizi bu hapisten kurtarmak olmalı.”
  Albert Einstein, Norman Salit’e mektup

Eser: Norman Salit’e yazılan mektup · Tarih: 4 Mart 1950 · İlk yayın: The New York Times, 29 Mart 1972 · Özgün metin: “…by widening our circle of compassion to embrace all living creatures…”

Einstein bu mektupta insanın kendini evrenden ayrı bir varlık olarak görmesini “bilincin bir tür optik yanılsaması” diye tanımlar; bu yanılsama bizi yalnızca kendi isteklerimize ve en yakınlarımıza bağlayan bir hapishanedir. Çıkış yolu, sevgiyi ve sorumluluğu bütün canlılara ve doğaya yaymaktır. Sözün internette dolaşan bazı sürümleri farklı tarihlerle ve farklı kişilere yazılmış gibi aktarılır; metnin bilinen kaynağı bu mektuptur.

10. Rachel Carson: “Yeryüzünün güzelliğini seyredenler tükenmez bir güç bulur.”

• “Yeryüzünün güzelliğini seyredenler, hayat sürdükçe tükenmeyecek bir güç kaynağı bulurlar.”
  Rachel Carson, The Sense of Wonder

Eser: “Help Your Child to Wonder”, Woman’s Home Companion · Yayın: Temmuz 1956; kitap olarak The Sense of Wonder (1965) · Özgün metin: “Those who contemplate the beauty of the earth find reserves of strength that will endure as long as life lasts.”

Deniz biyoloğu Rachel Carson’ı dünyaya tanıtan kitap, tarım ilaçlarının kuşlara ve doğaya verdiği zararı anlatan Sessiz Bahar (1962) oldu; bu kitap modern çevre hareketinin başlangıcı sayılır. Bu söz ise daha kişisel bir yazıdan, yeğeninin oğlu Roger’la Maine kıyılarında yaptığı yürüyüşleri anlattığı denemeden gelir. Carson’a göre bir çocuğa verilebilecek en değerli şey, doğa karşısındaki hayret duygusunu ömür boyu canlı tutmaktır.

Türk şiirinden doğa ile ilgili dizeler

Türk şiirinde doğa, çoğu zaman Allah’a, sevgiliye ya da memlekete açılan bir kapıdır. Yunus Emre’nin dağları ve kuşları birer dua ortağına dönüşür; Ahmet Haşim’de sonbahar yaprakları bir ruh hâlini taşır; Orhan Veli’de ise rüzgâr ve kuş sesleri bir şehrin portresini çizer. Şairlerin telif hakkı süren şiirlerinden yalnızca birkaç dize alıntıladık; şiirlerin tamamını kitaplarında okumanızı öneririz.

11. Yunus Emre: “Dağlar ile taşlar ile / Çağırayım Mevlâm seni”

• “Dağlar ile taşlar ile / Çağırayım Mevlâm seni / Seherlerde kuşlar ile / Çağırayım Mevlâm seni”
  Yunus Emre

Eser: Yunus Emre Divanı, “Çağırayım Mevlâm Seni” · Dönem: 13.–14. yüzyıl

Yunus Emre bu ilahisinde Allah’ı tek başına değil, bütün doğayla birlikte anar: Dağlar, taşlar, seher vakti öten kuşlar, suların dibindeki balıklar ve sahralardaki ceylanlar onun duasına eşlik eder. Doğadaki her varlığın kendi diliyle Yaratıcı’yı andığı fikri, tasavvuf şiirinin en güzel ifadelerinden biridir. Şiir bugün de ilahi olarak okunur ve Türkçenin en bilinen dörtlükleri arasında yer alır.

12. Ahmet Haşim: “Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak”

• “Ağır ağır çıkacaksın bu merdivenlerden, / Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak,”
  Ahmet Haşim, Merdiven

Eser: “Merdiven” şiiri, Piyale · Yayın: 1926

Haşim’in en bilinen şiirinin ilk dizeleri, bir akşamüstü sahnesini sonbahar yapraklarıyla kurar. Eteklere takılan güneş rengi yapraklar hem mevsimin hem de yorgun bir ruhun işaretidir; şiirin devamında kızaran gökyüzü akşamın geldiğini haber verir. Sembolizmin Türk şiirindeki en güçlü örneklerinden olan Merdiven, doğanın renklerini bir duygunun diline çevirir. Sonbaharın havasını taşıyan başka eserler için sonbahar ile ilgili şarkılar listemize göz atabilirsiniz.

13. Orhan Veli Kanık: “İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı”

• “İstanbul’u dinliyorum, gözlerim kapalı; / Önce hafiften bir rüzgâr esiyor; / Yavaş yavaş sallanıyor / Yapraklar, ağaçlarda;”
  Orhan Veli Kanık, İstanbul’u Dinliyorum

Eser: “İstanbul’u Dinliyorum” şiiri · İlk yayın: Varlık dergisi, 1947 · Kitap: Karşı (1949)

Orhan Veli bu şiirde İstanbul’u gözleriyle değil, kulaklarıyla anlatır. Şiir rüzgârla ve ağaçlardaki yaprakların hışırtısıyla başlar; ardından uzaktan gelen sucu çıngırakları, kuş sesleri, ağlardaki balıklar ve bir kadının suya değen ayakları gelir. Doğa ile şehir, bu şiirde birbirinden ayrılmaz. İstanbul’u anlatan şarkılar için İstanbul ile ilgili şarkılar yazımıza da bakabilirsiniz.

14. Cahit Sıtkı Tarancı: “Gök mavi, dal yeşil, tarla sarı olsun”

• “Memleket isterim / Gök mavi, dal yeşil, tarla sarı olsun; / Kuşların çiçeklerin diyarı olsun.”
  Cahit Sıtkı Tarancı, Memleket İsterim

Eser: “Memleket İsterim” şiiri, Otuz Beş Yaş · Yayın: 1946

Tarancı, hayalindeki memleketi önce renklerle çizer: Mavi gökyüzü, yeşil dallar ve sapsarı tarlalar. Kuşların ve çiçeklerin diyarı olan bu ülke, şiirin devamında insanların barış ve huzur içinde yaşadığı bir memleket hayaline dönüşür. Doğanın renkleri burada huzurun ve mutluluğun simgesidir. Benzer bir dinginlik arayanlar için huzur ile ilgili sözler yazımızı öneririz.

15. Nâzım Hikmet: “Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkı’nda”

• “Başım köpük köpük bulut, içim dışım deniz, / ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkı’nda,”
  Nâzım Hikmet, Ceviz Ağacı

Eser: “Ceviz Ağacı” şiiri · Yazılış: 1 Temmuz 1957

Nâzım Hikmet bu şiiri İstanbul’dan uzakta, sürgün yıllarında yazdı. Şair kendini Gülhane Parkı’nda budak budak, yaşlı bir ceviz ağacı olarak hayal eder; yaprakları onun elleri ve gözleridir, kökleri hâlâ İstanbul’dadır. Doğa ile insanın bu kadar iç içe geçtiği şiir, Cem Karaca’nın yorumuyla şarkı olarak da sevildi. Nâzım Hikmet’in “Davet” şiirindeki “Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür / ve bir orman gibi kardeşçesine” dizeleri de doğayı insanlık ve dayanışma idealine bağlayan en bilinen dizeler arasındadır.

Doğayı anlatan bir ayet ve ağaçlı atasözlerimiz

Kur’an-ı Kerim, göğü, yeri, gece ile gündüzün dönüşünü, yağmuru ve bitkileri sık sık “düşünen insanlar için işaret” olarak anar. Türkçenin atasözleri ise doğayı gündelik hayatın bir öğretmeni gibi kullanır: Ağacın, dağın, toprağın hâli insanın hâline benzetilir.

16. Âl-i İmrân Suresi 190: “Göklerin ve yerin yaratılışında… açık ibretler vardır.”

• “Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelip gidişinde aklıselim sahipleri için gerçekten açık ibretler vardır.”
  Âl-i İmrân Suresi, 3:190

Kaynak: Kur’an-ı Kerim, Âl-i İmrân Suresi 190. ayet · Meal: Diyanet Vakfı meali

Bu ayet, insanı doğaya bakarak düşünmeye çağırır. Gökyüzünün ve yeryüzünün düzeni, gecenin gündüze, gündüzün geceye dönüşmesi, akıl sahipleri için birer işarettir. Sonraki ayette bu kişiler, ayakta, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah’ı anan ve göklerle yerin yaratılışı üzerine düşünen insanlar olarak tanımlanır.

17. Türkçe atasözleri: “Ağaç yaşken eğilir.”

• “Ağaç yaşken eğilir.”
  Türk atasözü
• “Ağaç yaprağıyla gürler.”
  Türk atasözü
• “Dağ dağa kavuşmaz, insan insana kavuşur.”
  Türk atasözü

Kaynak: Türk Dil Kurumu, Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü

TDK sözlüğüne göre “ağaç yaşken eğilir”, insanın küçük yaşta kolay eğitilebileceğini anlatır; tıpkı genç bir fidanın kolayca yön verilip yaşlı bir ağacın eğilememesi gibi. “Ağaç yaprağıyla gürler (veya güzeldir)” ise insanın işlerini yakınlarından güç alarak daha kolay yaptığını söyler. “Dağ dağa kavuşmaz, insan insana kavuşur” atasözü de dağların yerinden oynamazlığını, insanın hareket ve buluşma gücüyle karşılaştırır.

Doğayı anlatan türküler ve şarkılar

Anadolu’nun âşıkları ve halk ozanları doğayı hep yakından tanıdı: Toprağı süren, dağları aşan, bozkırda saz çalan insanların türküleri, dağın, toprağın ve suyun diliyle konuşur. Aşağıdaki üç eserin sözlerinin tamamını sitemizdeki sayfalarında bulabilirsiniz.

18. Âşık Veysel – Kara Toprak

Eser: Kara Toprak · Söz ve müzik: Âşık Veysel Şatıroğlu

Âşık Veysel’in en sevilen deyişlerinden biri olan Kara Toprak, toprağı hem bir sevgili hem de bir anne olarak anlatır. İnsanı doyuran, giydiren ve sonunda kendi koynuna alan toprak, Veysel’in gözünde en sadık dosttur. Çiftçi bir ailenin çocuğu olan ve hayatının çoğunu Sivas’ın Sivrialan köyünde geçiren Veysel, bu türküde Anadolu insanının toprakla kurduğu ilişkiyi en yalın biçimde dile getirir. Sözlerin tamamı Âşık Veysel – Kara Toprak sayfasında; ozanın diğer eserleri için Âşık Veysel şiirleri yazımıza ve Uzun İnce Bir Yoldayım sayfasına bakabilirsiniz.

19. Neşet Ertaş – Gönül Dağı

Eser: Gönül Dağı · Söz ve müzik: Neşet Ertaş · Albüm: Gönül Dağı (Kalan Müzik, 1999)

“Bozkırın tezenesi” Neşet Ertaş, bu türküsünde gönlü bir dağa benzetir: Üzerine yağmurlar ve boranlar yağan bir dağ. Doğanın mevsimleri, burada aşkın ve hasretin mevsimlerine dönüşür. Türkü o kadar sevildi ki TRT 1’in 2020’de başlayan Gönül Dağı dizisi de adını bu eserden aldı. Sözlerin tamamı Neşet Ertaş – Gönül Dağı sayfasında.

20. Barış Manço – Dağlar Dağlar

Eser: Dağlar Dağlar · Söz ve müzik: Barış Manço

Barış Manço’nun Anadolu rock’ın klasikleri arasına giren bu şarkısı, dağlara seslenen nakaratıyla Anadolu’nun türkü geleneğini rock düzenlemesiyle buluşturur. Dağ, Anadolu müziğinde hep uzaklığın, gurbetin ve sabrın simgesi olmuştur; şarkı da bu eski imgeyi yeni bir sesle söyler. Kurtalan Ekspres kurulmadan önce kaydedilen şarkı, Manço’nun halk müziğiyle rock’ı buluşturan çizgisinin ilk büyük örneklerinden biri sayılır. Sözlerin tamamı Barış Manço – Dağlar Dağlar sayfasında.

Doğa neden bu kadar çok yazıldı?

Listedeki sözler doğayı üç farklı biçimde görür. Aristoteles, Leonardo ve Wordsworth için doğa bir öğretmendir: Ona bakan insan, kitaplarda bulamayacağı bir bilgiye ulaşır. Emerson, Thoreau, Muir ve Carson için doğa bir sığınaktır; insanın yorulan aklını ve ruhunu iyileştirir. Yunus Emre, Âl-i İmrân Suresi’nin ayeti ve Âşık Veysel içinse doğa, Yaratıcı’ya ve hayatın anlamına açılan bir penceredir.

Doğanın bu kadar çok yazılmasının sebebi, herkesin onunla bir anısı olmasıdır. Bir çocukluk bahçesi, bir köy yolu ya da bir göl kıyısında geçen sabah, okuru hemen tanıdık bir duyguya götürür. Bugün iklim değişikliği ve kaybolan ormanlar konuşulurken bu sözler, yalnızca güzel cümleler değil, doğayı korumanın da hatırlatıcısıdır.

Doğada geçirilecek bir gün için tek bir söz seçecek olsak, Muir’inkini seçerdik: Doğayla yapılan her yürüyüşte insan, aradığından çok daha fazlasını bulur.

Yanlış kişilere mal edilen doğa sözleri

Doğa sözleri arandığında karşınıza çıkan bazı cümleler, sahibi gösterilen kişiye ait değildir. En yaygın örnek, Kızılderili şefi Seattle’ın 1850’lerde ABD başkanına yazdığı bir mektuptan alındığı söylenen “Toprak insana ait değildir, insan toprağa aittir” gibi cümlelerdir. Bu metin, Seattle’ın bilinen konuşma kayıtlarında geçmez; büyük bölümü senarist Ted Perry’nin 1971’de bir çevre belgeseli için yazdığı metne dayanır. Perry de metnin kendisine ait olduğunu açıklamıştır.

Bir başka örnek, “Arılar yeryüzünden yok olursa insanlığın dört yıl ömrü kalır” sözüdür. Bu söz Albert Einstein’a mal edilir; ancak Einstein’ın yazılarında ve konuşmalarında böyle bir cümleye rastlanmaz ve bilinen ilk kayıtları ölümünden çok sonraya, 1990’lara aittir. Bu cümleleri güzel bulup paylaşabilirsiniz; ancak altına imza atarken bu bilgiyi akılda tutmakta yarar var.

Biyografiye ve mesaja yazmalık kısa doğa sözleri

Doğada çekilmiş bir fotoğrafın altına, profil açıklamasına ya da kısa bir mesaja yazmak için listedeki sözlerin en kısa ve en kolay kopyalanan hâllerini bir araya getirdik:

• “Bırak doğa öğretmenin olsun.”
  William Wordsworth
• “Ormanlarda akla ve imana geri döneriz.”
  Ralph Waldo Emerson
• “Doğanın her köşesinde hayranlık uyandıran bir şey vardır.”
  Aristoteles
• “Doğa daima ruhun renklerine bürünür.”
  Ralph Waldo Emerson
• “Dünyanın korunması yabanıllıktadır.”
  Henry David Thoreau
• “Dağlar çağırıyor ve gitmeliyim.”
  John Muir
• “Gök mavi, dal yeşil, tarla sarı olsun”
  Cahit Sıtkı Tarancı

Doğadan ilham alan başka kısa ve anlamlı sözler için deniz ile ilgili sözler, yağmur ile ilgili sözler, yıldız ile ilgili sözler, papatya ile ilgili sözler ve umut ile ilgili sözler yazılarımıza; şairlerden seçilmiş dizeler için şiir alıntıları sayfamıza da göz atabilirsiniz.

Mini test: Bu doğa sözü kimin?

Aşağıdaki soruların cevabını tahmin edin, sonra cevabı görmek için soruya dokunun.

“Bırak doğa öğretmenin olsun.” dizesi hangi şaire aittir?

William Wordsworth. Dize, 1798’de yayımlanan Lyrical Ballads’taki “The Tables Turned” şiirinde geçer.

Thoreau’nun iki yıldan fazla kıyısındaki kulübede yaşadığı gölün adı nedir?

Walden Gölü. Thoreau bu deneyimi 1854’te yayımlanan Walden kitabında anlattı.

“Sessiz Bahar” kitabıyla modern çevre hareketini başlatan bilim insanı kimdir?

Rachel Carson. Deniz biyoloğu Carson’ın kitabı 1962’de yayımlandı.

“Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkı’nda” dizesi kimin şiirindendir?

Nâzım Hikmet. Dize, 1957’de yazdığı “Ceviz Ağacı” şiirinde geçer.

TRT 1’in Gönül Dağı dizisi adını hangi ozanın türküsünden alır?

Neşet Ertaş. Dizi, Neşet Ertaş’ın söz ve müziği kendisine ait Gönül Dağı türküsünden adını alır.

Sık sorulan sorular

Doğa ile ilgili en güzel sözler hangileri?

Seçim kişiye göre değişse de en çok alıntılananlar arasında Wordsworth’ün “Bırak doğa öğretmenin olsun.” dizesi, Blake’in “Bir kum tanesinde bir dünyayı görmek” dizeleri, Thoreau’nun Walden’daki “Ormana gittim, çünkü bilinçli yaşamak istiyordum.” cümlesi ve John Muir’in “Doğayla yapılan her yürüyüşte insan, aradığından çok daha fazlasını bulur.” sözü sayılabilir.

Doğa ile ilgili kısa sözler nelerdir?

Kısa ve kolay paylaşılan doğa sözlerine örnek olarak Emerson’ın “Ormanlarda akla ve imana geri döneriz.”, Thoreau’nun “Dünyanın korunması yabanıllıktadır.”, John Muir’in “Dağlar çağırıyor ve gitmeliyim.” ve Aristoteles’in “Doğanın her köşesinde hayranlık uyandıran bir şey vardır.” sözleri verilebilir.

“Toprak bize ait değil, biz toprağa aitiz” sözü Şef Seattle’a mı ait?

Hayır. Şef Seattle’a mal edilen bu ve benzeri cümleler onun bilinen konuşma kayıtlarında geçmez. Metnin yaygın sürümü, senarist Ted Perry’nin 1971’de bir çevre belgeseli için yazdığı metne dayanır.

Doğa ile ilgili Türk şairlerinin dizeleri hangileri?

Yunus Emre’nin “Dağlar ile taşlar ile / Çağırayım Mevlâm seni” dizeleri, Ahmet Haşim’in Merdiven şiiri, Orhan Veli’nin İstanbul’u Dinliyorum şiiri, Cahit Sıtkı Tarancı’nın Memleket İsterim şiiri ve Nâzım Hikmet’in Ceviz Ağacı şiiri doğayı anlatan en bilinen örnekler arasındadır.

Doğayı anlatan türküler hangileri?

Âşık Veysel’in Kara Toprak’ı, Neşet Ertaş’ın Gönül Dağı ve Barış Manço’nun Dağlar Dağlar şarkısı doğayı anlatan en sevilen eserler arasındadır. Bunlara Arif Sağ’ın Yol Ver Dağlar’ı ve Âşık Veysel’in Uzun İnce Bir Yoldayım deyişi de eklenebilir.

Kaynaklar

Bilgileri şu kaynaklarla karşılaştırdık:

• Aristoteles, De Partibus Animalium I.5 (645a), William Ogle çevirisi; MIT Internet Classics Archive, Wikiquote.
• The Notebooks of Leonardo da Vinci, haz. Jean Paul Richter, § 837; Project Gutenberg, Wikiquote.
• William Wordsworth, “The Tables Turned”, Lyrical Ballads (1798); Project Gutenberg, Wikiquote.
• William Blake, “Auguries of Innocence”; Poetry Foundation, Wikiquote.
• Ralph Waldo Emerson, Nature (1836), 1. bölüm; Project Gutenberg, Wikiquote.
• Henry David Thoreau, Walden (1854), “Where I Lived, and What I Lived For”; Walking (1862); Project Gutenberg, Wikiquote.
• Vincent van Gogh, Theo van Gogh’a mektup no. 17 (Londra, Ocak 1874); Van Gogh Museum mektup baskısı, Wikiquote.
• John Muir, “Mormon Lilies”, Steep Trails (1918), 9. bölüm; Sierra Club John Muir arşivi, ABD Millî Park Servisi; William F. Badè, The Life and Letters of John Muir (1924).
• Albert Einstein’ın Norman Salit’e mektubu (4 Mart 1950); The New York Times (29 Mart 1972), Wikiquote.
• Rachel Carson, “Help Your Child to Wonder”, Woman’s Home Companion (Temmuz 1956); The Sense of Wonder (1965); Silent Spring (1962).
• Yunus Emre Divanı; Vikikaynak.
• Ahmet Haşim, Piyale (1926), “Merdiven”.
• Orhan Veli Kanık, Karşı (1949), “İstanbul’u Dinliyorum”; Varlık dergisi (1947).
• Cahit Sıtkı Tarancı, Otuz Beş Yaş (1946), “Memleket İsterim”.
• Nâzım Hikmet, “Ceviz Ağacı” (1957) ve “Davet”; Vikikaynak.
• Kur’an-ı Kerim, Âl-i İmrân Suresi 3:190–191; Diyanet Vakfı meali.
• Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük ve Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü.
• Âşık Veysel, Dostlar Beni Hatırlasın; Neşet Ertaş, Gönül Dağı (Kalan Müzik, 1999) albüm künyesi; TRT Haber.
• Şef Seattle’a mal edilen metin için Wikiquote ve Snopes araştırmaları; Einstein’a mal edilen arı sözü için Snopes ve Quote Investigator araştırmaları.
• Görseller: Wikimedia Commons (Library of Congress, Metropolitan Sanat Müzesi, Royal Collection, ABD Balık ve Yaban Hayatı Servisi), Deezer.