Yazan
Editör · Sözleri.co
- 1992 İstanbul doğumlu
- Radyo ve Televizyon mezunu
- Tam zamanlı editör
Hilal Can, 1992 yılında İstanbul’da doğdu. Radyo ve televizyon eğitimi aldı. Sözleri.co’da tam zamanlı editör olarak şarkı sözü sayfalarını, şiir ve kitap alıntılarını ve kültür yazılarını hazırlar. Edebiyat, şiir, sanat, felsefe, psikoloji ve bilim alanlarına ilgi duyar.
- Edebiyat
- Şiir
- Sanat
- Felsefe
- Psikoloji
- Bilim
Son güncelleme: 23 Ekim 2026
Neo’nun kırmızı hapı yuttuğu an, sinema seyircisinin de dünyaya bakışını değiştirdi: Ya gördüğümüz her şey bir yanılsamaysa? Matrix gibi filmler arayanlar için bu listede simüle edilmiş gerçeklikleri, rüyaların içine kurulan dünyaları, siberpunk şehirleri ve “seçilmiş kişi” olduğunu sonradan fark eden kahramanları anlatan 12 filmi bir araya getirdik: Matrix’e ilham veren bir anime klasiğinden onunla aynı yıl çıkan unutulmuş simülasyon filmlerine, Christopher Nolan’ın rüya labirentinden ailecek izlenecek bir oyun komedisine kadar.
Önce kısa bir hatırlatma: Matrix
Lana ve Lilly Wachowski’nin yazıp yönettiği The Matrix, 1999’da vizyona girdi. Keanu Reeves, gündüzleri bilgisayar programcısı Thomas Anderson, geceleri Neo takma adlı bir bilgisayar korsanı olan kahramanı canlandırıyor. Morpheus (Laurence Fishburne) ve Trinity (Carrie-Anne Moss) ile tanışan Neo, içinde yaşadığı dünyanın aslında makinelerin kurduğu ve insanların farkında olmadan tutsak tutulduğu bir simülasyon olduğunu öğrenir; peşinde ise Ajan Smith (Hugo Weaving) vardır.
Film görsel efekt, kurgu, ses ve ses efekti kurgusu dallarında dört Oscar kazandı; kırmızı hap ile mavi hap arasındaki seçim de kısa sürede gündelik dile yerleşti. Bu listeyi hazırlarken dört ortak noktaya baktık: sorgulanan bir gerçeklik, zihnin bedenden koptuğu bir dünya, siberpunk bir atmosfer ve sistemin içinde uyanan bir kahraman.
You take the blue pill, the story ends. You wake up in your bed and believe whatever you want to believe. You take the red pill, you stay in Wonderland, and I show you how deep the rabbit hole goes. · Morpheus
There is no spoon. · Kaşıklı Çocuk
Matrix’in Warner Bros. tarafından yayımlanan resmi fragmanı:
İçindekiler
1. Başlangıç – Inception (2010)
Matrix’te zihin bir bilgisayar simülasyonuna bağlanıyordu, Başlangıç’ta ise bir başkasının rüyasına. Dom Cobb, insanların bilinçaltına sızarak sırlarını çalan bir hırsız; son işi ise tam tersi: Robert Fischer’ın zihnine bir fikir yerleştirmek.
Christopher Nolan, filmi ilk düşünmeye başladığında Matrix, Karanlık Şehir ve 13. Kat’ın aynı dönemde çıktığı o yılların etkisinde olduğunu anlatmıştı. Kat kat inen rüyalar, katlanan şehirler ve “şu an rüyada mıyım?” sorusu, Neo’nun kırmızı hapı yuttuğu andan beri peşimizi bırakmayan merakın en büyük gişe karşılığı.
Cobb (Leonardo DiCaprio)
Başlangıç’ın Warner Bros. tarafından yayımlanan resmi fragmanı:
2. Karanlık Şehir – Dark City (1998)
Matrix’ten bir yıl önce çıkan ve sık sık onun “gizli ikizi” sayılan film. John Murdoch bir otel odasında hafızasını kaybetmiş olarak uyanır ve bir dizi cinayetin şüphelisi olduğunu öğrenir. Güneşin hiç doğmadığı şehirde, zamanı durdurup şehrin yapısını değiştirebilen Yabancılar her gece insanların anılarıyla oynamaktadır.
İki film arasındaki bağ sadece temada değil: Matrix’in başında Trinity’nin Ajanlardan kaçtığı çatı dekoru, Karanlık Şehir’in çekimlerinden kalmaydı. Gerçekliğin bir başkası tarafından kurulduğunu fark eden kahraman fikrini seviyorsanız ilk durağınız burası olmalı.
Karanlık Şehir’in Warner Bros. Rewind kanalında yayımlanan resmi fragmanı:
3. 13. Kat – The Thirteenth Floor (1999)
Matrix ile aynı yıl vizyona giren, bu yüzden de gölgesinde kalan bir simülasyon filmi. Bir teknoloji şirketi 1937 Los Angeles’ının birebir sanal kopyasını yaratmıştır; Douglas Hall bu dünyaya girip çıkarken şirketin kurucusunun ölümüyle ilgili gerçeğin peşine düşer.
Matrix’in “içinde yaşadığın dünya gerçek değil” fikrini aksiyondan çok bir kara film gerilimiyle işliyor. Final sahnesine yaklaştıkça sorduğu soru Neo’nun sorusundan bile ürkütücü: Ya simülasyonu kuranlar da bir simülasyonun içindeyse?
4. Varoluş – eXistenZ (1999)
1999 sanal gerçeklik filmleri için gerçekten bereketli bir yıldı. Oyun tasarımcısı Allegra Geller, yeni oyunu eXistenZ’i tanıtırken bir suikast girişimine uğrar ve korumasıyla birlikte kaçarken oyunun içine dalmak zorunda kalır. Oyuna, omurgaya açılan bir bağlantı noktasıyla doğrudan sinir sistemi üzerinden giriliyor.
Neo’nun ensesindeki fişi hatırlayanlar için tanıdık bir ürperti. Ama Cronenberg’in dünyası metal ve kablodan değil, etten ve kemikten yapılmış; oyunla gerçeğin sınırı o kadar silikleşiyor ki film bittiğinde bile hangi katmanda olduğunuzdan emin olamıyorsunuz.
5. Gerçeğe Çağrı – Total Recall (1990)
İnşaat işçisi Douglas Quaid her gece Mars’ı rüyasında görür. Sonunda insanlara yapay anı yerleştiren Rekall şirketine gidip bir Mars macerası satın alır; ama işlem sırasında bir şeyler ters gider ve Quaid kendini gizli bir ajan olarak bulur.
Film boyunca aklınızdan çıkmayacak soru, Matrix’in kırmızı-mavi hap ikilemiyle aynı: Yaşadıklarımız gerçek mi, yoksa bize satılmış bir anı mı? Pratik efektleriyle özel başarı Oscarı kazanan bu 90’lar klasiği, bilim kurgunun aksiyonla nasıl kucaklaşacağını Matrix’ten önce göstermişti.
6. Ghost in the Shell – Kabuktaki Hayalet (1995)
Matrix’i anlatırken bu animeyi anmamak olmaz. Wachowski kardeşler, Matrix üzerine verdikleri röportajlarda Ghost in the Shell’i sevdikleri ve filmlerine ilham veren animeler arasında saymıştı. Matrix’in simgesi hâline gelen yeşil dijital kod yağmuru da bu filmin açılış jeneriğini andırıyor.
Yıl 2029; siborg ajan Binbaşı Motoko Kusanagi, insanların zihnine sızabilen ve Kuklacı olarak bilinen gizemli bir bilgisayar korsanının peşindedir. Bedeninin neredeyse tamamı makine olan bir kahramanın “Ben kimim?” sorusu, Neo’nun yolculuğunun felsefi temelini oluşturuyor.
Ghost in the Shell’in Lionsgate tarafından yayımlanan resmi fragmanı:
7. Bıçak Sırtı – Blade Runner (1982)
Siberpunk estetiğinin atası sayılan film, 2019 yılının yağmurlu ve neon ışıklı Los Angeles’ında geçiyor. Eski bir “bıçak sırtı” olan Rick Deckard, Dünya’ya kaçan replikantları, yani insandan ayırt edilemeyen yapay insanları bulup “emekliye ayırmakla” görevlendirilir.
Matrix’in karanlık şehir sokakları, uzun paltoları ve “insan olmak ne demek?” sorusu bu filme çok şey borçlu. Filmin sonundaki yağmur altı monoloğu, bilim kurgu tarihinin en çok alıntılanan sahnelerinden biri.
Roy Batty (Rutger Hauer)
Bıçak Sırtı’nın Final Cut versiyonu için Warner Bros. tarafından yayımlanan resmi fragmanı:
8. Truman Show (1998)
Bilgisayar yok, makine yok ama soru aynı: Ya bütün hayatın bir kurgudan ibaretse? Truman Burbank, Seahaven kasabasında sıradan bir hayat sürdüğünü sanır; oysa kasaba devasa bir stüdyo, karısı ve en yakın arkadaşı dahil herkes oyuncu, kendisi de doğduğu günden beri yayında olan bir realite şovunun yıldızıdır.
Christof’un stüdyosu, Matrix’in televizyon çağındaki karşılığı gibi. Truman’ın gökyüzünden düşen bir projektörle başlayan şüphesi, Neo’nun “bir şeyler yanlış” hissine çok benziyor. Yönetmen Peter Weir’in bir başka unutulmaz filmi Ölü Ozanlar Derneği’ni de Esaretin Bedeli gibi filmler listemizde bulabilirsiniz.
Truman Burbank (Jim Carrey)
9. İsyan – Equilibrium (2002)
Üçüncü Dünya Savaşı’ndan sonra kurulan Libria’da tüm çatışmaların kaynağı olarak duygular görülür; halk her gün Prozium adlı ilacı alır, sanat ve müzik yasaktır. Bu düzenin en sadık bekçilerinden John Preston, bir gün dozunu kaçırınca hissetmeye başlar.
Türkçe afişi Matrix’e meydan okuyan bir sloganla çıkan film, siyah kostümleri ve “gun kata” adı verilen silahlı dövüş koreografisiyle Matrix’in aksiyon dilini başka bir yöne taşıyor. Uyanış temasını sevdiyseniz, distopyanın en net örneklerinden.
10. Yaşam Şifresi – Source Code (2011)
Asker Colter Stevens, Chicago’ya giden bir banliyö treninde, bir yabancının bedeninde uyanır; sekiz dakika sonra tren havaya uçar. Gizli bir program onu bu son sekiz dakikaya tekrar tekrar gönderir ve görevi her seferinde biraz daha yaklaşarak bombacıyı bulmaktır.
Matrix’teki gibi bilinç, bedenin olmadığı bir dünyaya aktarılıyor; tek fark, burada simülasyonun bir zaman döngüsü olması. Kısa, hızlı ve sonunda “gerçek” kavramını yeniden düşündüren bir film arıyorsanız bire bir.
11. Başlat: Ready Player One (2018)
Yıl 2045; insanlığın büyük kısmı yaşanmaz hâle gelen dünyadan kaçmak için OASIS adlı sanal evrende vakit geçirir. OASIS’in kurucusu James Halliday ölmeden önce oyunun içine bir sürpriz saklamıştır: Üç anahtarı bulup gizli ödüle ulaşan kişi OASIS’in sahibi olacaktır.
Matrix’te insanlar sanal dünyaya mahkûmdu, burada ise kendi istekleriyle oraya kaçıyorlar. Steven Spielberg’in renkli macerası, Matrix’in karanlık sorusunu daha umutlu bir yerden soruyor: Gerçek dünya kusurlu olsa da neden ondan vazgeçmemeliyiz?
Başlat: Ready Player One’ın Warner Bros. tarafından yayımlanan resmi fragmanı:
12. Gerçek Kahraman – Free Guy (2021)
Listeyi daha hafif bir filmle kapatalım. Guy, Free City adlı bir şehirde her gün aynı şekilde yaşayan neşeli bir banka memurudur; bir gün aslında açık dünya bir video oyununun arka plan karakteri olduğunu keşfeder.
Neo’nun “sistemin bir parçası olduğunu fark etme” anını komedi diliyle anlatan film, Truman Show’un samimiyetiyle Ready Player One’ın oyun dünyasını bir araya getiriyor. Ailecek izlenebilecek bir Matrix benzeri arayanlar için en güvenli seçim.
Gerçek Kahraman’ın 20th Century Studios tarafından yayımlanan resmi fragmanı:
12 film bir bakışta
Hangisiyle başlayacağınıza karar vermek için filmleri yıl, yönetmen, ana tema ve Matrix ile en güçlü ortak noktalarına göre yan yana koyduk:
Hangisini izlemelisiniz?
Matrix’in en çok hangi yanını sevdiğinize göre kısa bir yol haritası:
Gerçekliği sorgulatan bir başka kült film için Dövüş Kulübü’nden unutulmaz repliklere, duyguların bastırıldığı distopyaları sevenler için Körlük kitabından alıntılara göz atabilirsiniz. Benlik ve kimlik üzerine düşünmeyi sevenler ego ile ilgili sözler, gökyüzüne ve uzaya meraklı olanlar yıldız ile ilgili sözler derlemelerimizde kendilerine yakın cümleler bulacak.
Mini test: Bu filmleri ne kadar tanıyorsunuz?
Listeyi okuduysanız bu kısa testte zorlanmayacaksınız. Önce tahmininizi yapın, sonra Cevabı göster bölümünü açın.
1. Matrix’te Trinity’nin Ajanlardan kaçtığı çatı dekoru hangi filmden kalmaydı?
Cevabı göster
Karanlık Şehir (1998). Alex Proyas’ın filmi, Matrix’ten bir yıl önce vizyona girmişti.
2. Truman Burbank’in yaşadığı kasabanın adı nedir?
Cevabı göster
Seahaven. Kasaba aslında devasa bir televizyon stüdyosudur.
3. İsyan filminde Libria halkının duygularını bastırmak için her gün aldığı ilacın adı nedir?
Cevabı göster
Prozium.
4. Yaşam Şifresi’nde Colter Stevens trende kaç dakikalık bir zaman dilimini tekrar tekrar yaşar?
Cevabı göster
Sekiz dakika. Her seferinde bombacıyı bulmak için yeni bir ipucu arar.
Daha fazla sinema testi için repliğinden Türk filmini bil testimizi çözebilir, farklı türde öneriler için Esaretin Bedeli gibi filmler, After gibi filmler ve Sadakatsiz gibi diziler ve filmler listelerimize, büyülü bir başka dünya için Harry Potter’dan unutulmaz repliklere bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Matrix’e en çok benzeyen film hangisi?
13. Kat (1999) ve Karanlık Şehir (1998). 13. Kat, Matrix ile aynı yıl çıkan ve 1937 Los Angeles’ının bilgisayar simülasyonunda geçen bir film; Karanlık Şehir ise anıları silinen insanların yaşadığı kurgulanmış bir şehri anlatıyor ve Matrix’in bir dekorunu bile paylaşıyor.
Matrix hangi filmden esinlendi?
En sık anılan ilham kaynağı Mamoru Oshii’nin 1995 yapımı animesi Ghost in the Shell. Wachowski kardeşler bu filmi sevdikleri animeler arasında sayıyor; Matrix’in yeşil dijital kod yağmuru da filmin açılış jeneriğini andırıyor.
Matrix gibi rüya ve zihin temalı film var mı?
Christopher Nolan’ın Başlangıç (2010) filmi bu konuda en bilinen örnek. Filmde Dom Cobb, insanların rüyalarına girip bilinçaltlarından sırlar çalan bir ekibi yönetiyor.
Matrix kaç Oscar kazandı?
Matrix, görsel efekt, kurgu, ses ve ses efekti kurgusu dallarında olmak üzere dört Oscar kazandı.
Matrix gibi yeni filmler hangileri?
Bu listede Başlat: Ready Player One (2018) ve Gerçek Kahraman (2021) öne çıkıyor. İlki sanal bir evrende geçen bir hazine avını, ikincisi bir video oyunu karakterinin kendi dünyasının sahte olduğunu fark etmesini anlatıyor.
Kaynaklar
Film künyelerini ve ödül bilgilerini en az iki kaynakla karşılaştırdık: